Karfan er tóm
Húðheilsa, næring og ofnæmi hjá hundum og köttum
Í nýjasta hlaðvarpsþætti Dýrheima fara Theodóra, dýrahjúkrunarfræðingur, og Andrea, dýralæknir, yfir það helsta sem vert er að vita um húðofnæmi hjá hundum og köttum. Hlustaðu á þáttinn hér að neðan!
Húðin er stærsta líffæri líkamans, því er mikilvægt að hlúa vel að henni bæði með góðri næringu og ytri umönnun. Hlutverk húðarinnar er fjölþætt en meðal hlutverka eru að viðhalda stöðugu innra umhverfi líkamans, ónæmissvörun, vernd gegn ytra umhverfi, jafna hitastig (bæði kæla sig og halda hita) og veitir dýrunum næmni fyrir snertingu.
Húðvandamál hjá hundum og köttum eru bæði algeng og fjölbreytt en á síðustu árum hefur tíðni ofnæmisgreininga aukist verulega miðað við það sem áður sást. Ofnæmi getur komið fram á margvíslegan hátt og haft veruleg áhrif á lífsgæði dýrins, allt frá vægum kláða til langvinnra húðbólga sem krefjast markvissrar meðferðar.
Uppbygging húðarinnar
Skipta má húðinni í þrjú lög:
Yfirhúð (epidermis) sem er ysta lag húðarinnar, það er samsett úr fjölda frumna sem allar gegna sínu hlutverki. Meðal þessara frumna eru t.d. hyrnisfrumur, litfrumur og langer-hans frumur.
Miðjulag húðarinnar kallast leðurhúð (dermis), hlutverk þess er að næra efsta lag húðarinnar. Æðarnar sem sjá efsta lagi húðarinnar fyrir næringu eru staðsettar í dermis, auk þess stýra æðarnar húð og líkamshita. Fjöldi tauga eru til staðar ásamt ónæmisfrumum sem verjast efnum sem fara gegnum efsta lag húðarinnar. Í miðjulagi húðarinnar eru svo hársekkir og kirtlar.
Mynd frá MSD Veterinary Manual
Neðsta lag húðarinnar er kallað húðbeður (subcutis) og þýðir subcutis "undir húð", það er samsett af fitulagi og vöðvum. Hlutverk húðbeðsins og fitulagi hans er að einangra hita, geyma vökva, steinefnasölt og orku.
Hundar og kettir losa helst hita út í gegnum öndun og einnig að einhverjum hluta gegnum svitakirtla á loppum.
Feldur
Feldur hunda og katta gegnir nokkrum hlutverkum, m.a. að vernda húðina fyrir útfjólubláum geislum, stjórna hitastigi (slík hæfni fer þá eftir feldgerð og feldgæðum).
Feldgerðir eru þónokkrar en helst má þá nefna snöggan feld, tvöfaldan feld, síðan feld og strýhærðan feld (hjá hundum). Umhirða feldgerðanna er misjöfn og því mikilvægt að kynna sér sérstaklega feldgerð síns dýrs og hvernig skal best huga að umönnun hennar.
Feldskipti eiga sér svo stað hjá flestum tegundum (þó eru undantekningar þar á) þar sem feldurinn endurnýjar sig í meira magni yfir ákveðið tímabil, slíkt gerist yfirleitt um tvisvar á ári. Hér áður fyrr voru slík tímabil mjög skýr, eða við hitabreytingar á vorin og haustin. Núorðið geta feldskiptatímabil verið lengri en minna áberandi þar sem húsakynni eru alla jafna mikið kynt, hiti er í gólfum og miklar hitabreytingar daglega fyrir hundinn.
Einkenni húðvandamála
Einkenni húðvandamála geta verið fjölbreytt, algeng einkenni eru kláði, nag á húð/feld og erting, t.d. roði eða bólgur. Eins má telja til húðvandamála óeðlilegt hárlos, flasa, breyting á áferð feldsins, endurteknar eyrnabólgur, hnúðar eða breyting á lykt dýrsins. Orsök þessara einkenna getur verið flókið að finna þar sem einkennin geta átt fleiri en eina orsök.
Húðvandamál geta verið langdregin í greiningu og tekið á bæði eiganda og dýrið. Hlutverk eigandans er sérstaklega mikilvægt í greiningarferlinu þar sem árangur meðferðar byggir að stórum hluta á staðfestu, nákvæmu eftirliti með þróun einkenna og skráningu á þeim. Góð samvinna milli eiganda og dýralæknis er því lykilatriði til að ná stjórn á ofnæmiseinkennum og bæta lífsgæði dýrsins.
Hvað er gott að kortleggja til þess að einfalda greiningu?
Það getur verið mjög gagnlegt að halda dagbók um einkenni, hvenær þau eru sem verst, hvenær þau eru minni, á hvaða tímabili ársins eru einkennin sem mest, hafa verið breytingar á heimilinu eða voru ný nagbein/aukabitar gefnir? Slík skráning veitir dýralækni mikilvægar upplýsingar um þróun vandans og getur flýtt fyrir réttri greiningu.
Orsakir húðvandamála
Til eru ótal orsakir húðvandamála, einnig geta þær verið fjölþættar og því flóknar að vinna úr. Til algengra húðvandamála má til dæmis nefna ofnæmi/óþol (umhverfis og/eða fæðutengt), bakteríusýkingar, flasa, sveppasýkingar, útvortis sníkjudýr og næringartengd vandamál.
Ofnæmi eða óþol
Það getur reynst erfitt að greina á milli fæðuofnæmis og fæðuóþols hjá dýrum þar sem einkennin geta verið mjög lík. Því hefur hugtakið óæskileg fæðusvörun eða Adverse Food Reaction (AFR) hjá hundum og Cutataneous Adverse Food Reaction (CAFR) hjá köttum, verið notað yfir allar mögulegar orsakir sem leiða til óeðlilegra einkenna sem rekja má til inntöku ákveðins fæðuefnis.
Ofnæmi = Ónæmiskerfi líkamans bregst við einhverju sem ætti annars að vera hættulaust. Til þess að fá viðbrögð verður dýrið að hafa komist í ofnæmisvaldann áður.
Óþol = Mildari einkenni og veldur oftar erfiðleikum í meltingu þar sem ónæmiskerfið kemur ekki við sögu. Algengasta dæmið um óþol er laktósaóþol þar sem skortur á hæfni til að melta laktósa leiðir til niðurgangs og þar af leiðandi uppþembu og óþægindum í meltingarvegi. Það er líklegra að meirihluti dýra með einkenni séu með óþol en ekki ofnæmi.
Ofnæmi skiptist í þrjá flokka:
Fæðuofnæmi - ca. 25% tilfella
Umhverfisofnæmi - ca. 75% tilfella
Snertiofnæmi - sjaldgæft
ATH! Dýr geta verið með blandaða mynd, bæði fæðuofnæmi og umhverfisofnæmi, sem gerir greiningu og meðferð flóknari.
tengsl næringar við húðina
Næringartengdir húðsjúkdómar eru ekki aðeins tengdir gæðum næringarinnar, heldur einnig einstaklingsbundnum þáttum dýrsins eins og aldri, fyrra heilsufari, feldástandi og tilhneigingu til sjúkdóma útfrá tegund dýrs. Sumar tegundir eru sérstaklega viðkvæmar fyrir ákveðnum húðvandamálum þar sem næring spilar stóran þátt.
Möguleg einkenni næringartengdra húðvandamála:
- Líflaus feldur
- Flasa
- Hrúðurmyndun
- Kláði
- Langvarandi eyrnabólgur
- Endurteknar húðsýkingar
Einkennin geta einnig átt aðrar orsakir en næringartengdan uppruna.
Næringarefni sem geta haft áhrif á húðheilsu
Mikilvægt er að hlutföll og magn sé innan ráðlagra marka, ekki er ráðlagt að gefa fæðubótarefni nema í samráði við dýralækni. Með fæðubótarefnum er auðvelt að valda ójafnvægi með tilheyrandi afleiðingum.
| Prótein | Nægileg próteininntaka sem inniheldur allar þær amínósýrur fyrir myndun keratínfrumna. |
| Fjölómettaðar fitusýrur | Tilheyra lípíðunum sem framleidd eru af fitukirtlum sem mynda vatnslípíð yfirborðsfilmu húðarinnar. |
| Vatnsleysanleg vítamín | Taka þátt í vinnslu fjölómettaðra fitusýra. |
| Bíótín | Nauðsynlegt til vinnslu fjölómettaðra fitusýra. |
| Sink | Sink stuðlar að því að takmarka vatnstap gegnum húð, skortur á sinki getur valdið vandamálum í nýmyndun húðfrumna (sérstaklega viðkvæmt t.d. í Siberian Husky). |
| A vítamín | Nauðsynlegt til að keratínfrumur þroskist eðlilega. |
| C vítamín | Spilar stórt hlutverk í myndun líðpíða í keratínfilmu húðarinnar. |
| E vítamín | Skilst út með fitukirtlum, hjálpar til við að takmarka oxun fitusýra. |
| Nikotínamíð (B3) | Eykur styrk frírra fitusýra og keramíðs í keratínríka lagi húðarinnar. |
Áhrif á nýtingu næringar
Þónokkuð getur haft áhrif á nýtingu næringar, meðal annars aldur og líkamlegt ástand. Í hvolpum og kettlingum hefur óþroskað ónæmiskerfi og aukið gegndræpi í þörmum að einhverju leyti áhrif á viðkvæmni fyrir fæðu/orsakað fæðuóþol.
Hvað varðar líkamlegt ástand þá spilar það einnig stóran þátt í nýtingu næringar, næringarskortur er oftar sjáanlegur þegar næringarþarfir dýrsins fara umfram almenna viðhaldsþörf, t.d. langvarandi sjúkdómar, tíkur og læður á síðustu vikum meðgöngu, mjólkandi dýr, ungviði í uppvexti, þá sérstaklega stórar hunda- og kattategundir.
Þetta undirstrikar mikilvægi þess að næra dýrið á viðeigandi hátt miðað við aldur og líkamlegt ástand ásamt fleiri þáttum.
Mikilvægi næringar hjá dýrum með ofnæmi
Mikilvægi næringar er oft vanmetið en hún er þriðji meðferðarpósturinn ásamt lyfjum og meðhöndlunum. Hún spilar lykilhlutverki í forvörn, meðferð og bata. Fyrir dýr með ofnæmi, hvort sem um er að ræða fæðuofnæmi eða umhverfisofnæmi, skiptir mjög miklu máli að dýrið fái fóður sem styður og styrkir húðvarnir þess. Þegar húðvarnirnar eru heilbrigðar og í jafnvægi er mun ólíklegra að dýrið fái endurtekin ofnæmiseinkenni. Sterkar húðvarnir draga úr ertingu, minnka líkur á sýkingum og hjálpa dýrinu að takast betur á við ofnæmisvaldandi áreiti.
Feldur - feldlitur og feldlos
Óeðlilega mikið feldlos
Gen, hormónajafnvægi/ójafnvægi, ljós/dagsbirta og næring geta haft áhrif á magn feldlos eða lengd feldlostímabils. Nokkrir áhrifaþættir geta spilað þar þátt, t.d. innkirtlavandamál, umhverfisþættir, skortur á meðal annars fjölómettuðum fitusýrum, bíótíni, tírosín, tryptófan, E vítamíni og A vítamíni. Þó er mikilvægt að hafa í huga að með viðbótar fæðubótargjöf er hægt að valda meiri usla en bata og því mikilvægt að ræða slíkt við dýralækni eða aðra fagaðila.
Rauðir tárataumar í ljósum feld
Nokkrir áhrifaþættir eru af því að rauðir tárataumar myndast í ljósum feld hunda og katta. Meðal orsaka geta verið t.d. raki (offramleiðsla tára eða tár ná ekki að renna niður í táragöng eðlilega), hiti, bakteríu- og/eða sveppamyndun. Oft á tíðum má einnig sjá smávægilegar breytingar í anatomíu höfuðs og augna sem orsaka að tár renna að hluta til ekki nægilega vel í táragöng, eða táragöng séu gjörn á að stíflast.
Hvernig er hægt að bregðast við þessari litun?
Halda augnsvæði eins hreinu og þurru og hægt er. Eftir uppruna þarf að meðhöndla þá bakteríur og sveppi, eða anatómísk vandamál.
Fæðutengt?
Örlítið lægra magn amínosýranna phenylalalnine, týrosín ásamt örlítið lægra magni af kopar í fóðri getur hjálpað til með að takmarka rauðan lit í hvítum hundum. Þó ber að hafa í huga að ekki skuli takmarka um of vegna hættu á ójafnvægis í fóðrun.
Phenylalanine stuðlar meðal annars að bættu minni og hæfni til lærdóms, týrosín stuðlar að því að bæta árvekni, athygli og einbeitingu. Kopar hjálpar til myndunar rauðra blóðfrumna og upptöku járns.
Svartur feldur með rauðan undirtón
Hafi hundur eða köttur tilhneygingu til þess að fá rauðan undirtón í svartan feld sinn er hægt að skoða týrosín magn í næringu dýrsins, en aukið týrosín getur stuðlað að bættum feldlit svartra dýra.
Netnámskeið - Ofnæmi hunda og katta
Dýrheimar leggja mikla áherslu á vellíðan hunda og katta. Því höfum við hannað nýtt netnámskeið: Ofnæmi í hundum og köttum.
Markmið netnámskeiðsins er að vieta hunda- og kattaeigendum skýra yfirsýn yfir helstu gerðir ofnæmis hjá hundum og köttum. Farið er yfir algeng einkenni og hvernig best er að bregðast við þegar húðvandamál koma upp.
Nánara lesefni:
https://www.msdvetmanual.com/dog-owners/skin-disorders-of-dogs
https://www.msdvetmanual.com/integumentary-system/integumentary-system-introduction/dermatologic-problems-in-animals
https://vcahospitals.com/know-your-pet/nutrition-skin-and-dogs
Encyclopedia of Canine Clinical Nutrition
Applied Veterinary Clinical Nutrition
Theodóra Róbertsdóttir
Theodóra er dýrahjúkrunarfræðingur að mennt og er með Award of merit í næringu smádýra frá BSAVA. Ásamt því er áhugasviðið að fyrirbyggja vandamál og sjúkdóma gegnum umönnun. Theodóra starfar hjá Dýrheimum við ráðgjöf tengda heilsu og næringu í Heilsutékki Dýrheima auk þess að halda fyrirlestra, einkatíma fyrir sýningar og sýnendanámskeið.
Andrea Björk Hannesdóttir
Andrea er dýralæknir að mennt en hún stundaði nám við Háskólann í Kaupmannahöfn (Københavns Universitet) og hefur aukið við sig nám í bráðalækningum hjá ESAVS. Áhugasvið Andreu eru húðsjúkdómar, atferlisfræði og næringarfræði hunda og katta. Andrea starfar hjá Dýrheimum við ráðgjöf tengda næringu í Heilsutékki auk annarrar fræðslu.
