Streita í köttum - áhrif á heilsufar

Kettir eru almennt hlédrægir og sýna tilfinningar sínar ekki jafn augljóst og aðrar tegundir dýra. Því er nauðsynlegt fyrir eigendur katta að þekkja streitumerki þeirra til þess að auka lífsgæði og bregðast við líðan kattarins.

Flest höfum við heyrt talað um að kettir séu viðkvæmir fyrir streitu en mörg líklega ekki gert okkur grein fyrir hve algengt er að kettir búi við streitu. Streita er algengur undirliggjandi þáttur í hegðunarvandamálum katta og tengist einnig ýmsum algengum sjúkdómum.

Talað er um tvær tegundir streitu hjá köttum, "jákvæð streita" og "neikvæð streita". Hinsvegar þegar talað er um stress í daglegu tali þá er yfirleitt átt við "neikvætt stress" sem veldur óþægindum. Streitu er gjarnan skipt í skammtíma og langtíma streitu, þar sem einkenni geta verið ólík eftir gerð. Skammtíma streita kemur fram skyndilega og er oft tengd snöggum, sýnilegum viðbrögðum, á meðan langtíma streita þróast yfir lengri tíma, er viðvarandi og getur haft veruleg áhrif á heilsu og lífsgæði kattarins.

Þeir þættir sem hugsanlega geta valdið streitu og stressviðbrögðum kattarins má finna í umhverfi hans og samskiptum við aðra meðlimi heimilisins. Deili kötturinn heimili með öðrum köttum sem honum semur illa við getur slíkt haft verulega streituvaldandi áhrif á köttinn. Í sumum tilfellum getur eigandi ómeðvitað valdið kettinum streitu með hegðun sinni, sífelldum breytingum og rútínuleysi. Upplifi köttur einkenni streitu til lengri tíma má ætla að líðan hans sé ekki góð. Því lengur sem kötturinn er í því ástandi, því erfiðara getur verið að brjóta upp afleiðingar þess.

Streita í köttumgetur haft áhrif á líkamlega heilsu, hæfni til þess að viðhalda náttúrulegri hegðun ásamt andlegri líðan kattarins. 

Þvagfærakerfi

Eitt þekktasta dæmi um líkamleg áhrif streitu er sjúkdómurinn FIC (Feline idiopathic cystitis) eða blöðrubólga án þekktrar orsakar. Sjúkdómurinn fellur undir svokallaðan FLUTD flokk en hann er yfirgripsheiti á öllum sjúkdómum í neðra þvagfærakerfi. Dæmi um einkenni eru m.a. erfiðleikar við þvaglát, verkir við þvaglát, þvagstopp, aukin tíðni þvagláta, blóð í þvagi, þvaglát á óviðeigandi staði, óeðlilega mikil þrif á kynfærum. 

Ónæmiskerfi

Það er vel þekkt að langvarandi framleiðsla sykurstera og katekólamína vegna langvarandi streitu getur truflað og bælt niður ónæmiskerfi líkamans.

Húð

Streitutengd ofsnyrting sem getur valdið skallablettum og kláða. Aukið hárlos getur einnig verið streitutengt. 

Meltingarfæri

Bein tenging er milli meltingar og heila gegnum sympatíska og parasympatíska taugakerfið. Tenging milli streitu og meltingarfæravandamála er þess vegna jafn líkleg í köttum eins og öðrum tegundum. Eins hægir streita á þarmahreyfingum sem hefur áhrif á matarlyst og getur valdið uppköstum og niðurgangi. 

Offita

Hækkun á sykursterum í líkamanum er líkleg orsök aukinnar matarlystar og ofáts. Þvinguð megrun þar sem minna magn matar er gefið getur einnig aukið streitu, sem er mikilvægt að hafa í huga, sérstaklega þar sem fleiri kettir búa saman. 

Innkirtlar

Streita er mikilvægur áhrifavaldur sem hafa þarf í huga hjá köttum með sykursýki og ofvirkan skjaldkirtil þar sem kortisól magn líkamans hækkar við streitu. 

Tilfinningar eins og hræðsla og kvíði eru hluti af streitu viðbragði sem getur haft gífurleg áhrif á andlega heilsu kattarins. Eftirfarandi hegðun getur verið afleiðing af streitu. 

- Árásargirni

- Þvaglát á stöðum inni sem kötturinn er ekki vanur að losa sig á

- Ofsnyrting

- Að innbyrða óæta hluti eða þæfa teppi/ull 

Kettir eru með almennar grunnþarfir og svo einstaklingsþarfir. Mikilvægt er að hafa í huga að streituvaldar kattarins geta verið einfaldir hlutir sem ekki trufla eigandann.

Gott er að hafa fyrirsjáanlega rútínu fyrir köttinn, nægar auðlindir (t.d. vatn, mat, bæli, kattarklósett, felustaði) og ef fleiri en einn köttur er á heimilinu er mikilvægt að hver köttur eigi sínar auðlindir. Hægt er að sníða heimilið að þörfum kattarins með ýmsum útfærslum til þess að uppfylla þarfir hans, til dæmis með aðgang að upphækkuðu svæði, leiksvæði, aðskilin svæði fyrir grunnþarfir o.s.frv.. Slíkt hljómar flókið en getur með lítilli fyrirhöfn haft mikil áhrif á líðan kattarins og heilsu hans á heimilinu. Á heimilum þar sem fleiri en einn köttur búa er gott að gera ráð fyrir því að fóðra kettina á mismunandi stöðum á heimilinu, bjóða upp á felustaði innan heimilisins og hafa nægt úrval af kattaklósettum. Þumalputtareglan með kattaklósett er að hafa eitt klósett á kött plús eitt auka. 

Gott er að hafa í huga að það getur þurft að aðlaga matarræði, auka andlega örvun gegnum leik og/eða nota ferómón til þess að búa til notalegra andrúmsloft heima fyrir. Í einstaka tilfellum getur verið þörf á lyfjagjöf í samráði við dýralækni.

Felidae kattafjölskyldan eru eintóm rándýr og að ljónum undanskildum, lifa ekki í félagslegum hópum. Þó hefur félagshegðun gæludýrakatta þróast og er breytileg eftir heimilisaðstæðum, útiveru og fæðuframboði. Það er því mikilvægt að kettir eigi sín eigin yfirráðasvæði. Kettir merkja sér svæði með því að nota lykt úr andlitskirtlum sínum, kirtlum á fótum þegar þeir klóra, þvagi, saur og endaþarms kirtlum og forðast þeir átök við ketti utan síns svæðis, en svæðin sem kötturinn merkir sér geta verið misstór.

Yfirráðasvæði kattarins á heimilinu samanstendur almennt af kjarnasvæði þar sem kettinum líður vel á og þar sem hann upplifir öryggi til þess að sofa, borða, leika sér og mögulega vera í félagslegum samskiptum. Svæðið í kringum yfirráðasvæðið er því svæði þar sem kötturinn skoðar og veltir fyrir sér, hjá inniköttum er það heimilið og útiköttum bæði heimilið og svæðið í kringum heimilið.

Þegar fleiri en einn köttur býr á heimili er mikilvægt að skilja vel hvernig hægt sé að skapa afmörkuð svæði innan heimilisins til dæmis með því að stilla upp húsgögnum og öðrum hlutum heimilisins til þess að auðvelda köttunum að skipta milli sín svæðum. Kettir geta vel búið saman í sátt án þess að vera endilega vinir, líkt og ókunnugir að leigja sitthvort herbergið í sama húsi. Raunveruleg vinátta hjá köttum sést helst þegar þeir snerta eða þrífa hvorn annan.